Ścieżka nawigacyjna

Ikony społecznościowe

Treść strony

Wyprawa po zdrowie przez targowy gród

1- Stadion Sportowy → siłownia plenerowa

Trasę zaczynamy na położonym w północnej części miasta stadionie (trasa 2). Idąc w kierunku przejścia dla pieszych, mijamy zalew na rzece Srebrnej – to tzw. Łazienki. Koła Wędkarskie organizują tu zawody: Podlodowcowe, o Puchar Prezesa, o Puchar Burmistrza, Mistrzostwa Koła czy z okazji Dnia Dziecka. Za stawem siedziba harcerzy, a dalej droga na cmentarz parafialny.

Trudno dociec, dlaczego prawie 3-ha staw nazwano Łazienkami. Tradycja miejscowa mówi, że ludność żydowska wykorzystywała go na kąpiel rytualną, do której potrzebna jest woda z naturalnego źródła.

Komenda Hufca ZHP

Hufiec ZHP (Mazowsze) w Mińsku Mazowieckim im. 1 PLM Warszawa od 1999 r. należy do Chorągwi Mazowieckiej. Prowadzi on stałą pracę wychowawczą z dziećmi i młodzieżą z miasta i okolic, którym bliskie są idee ruchu skautowego. Szczególną uwagę zwraca się na patriotyzm, harcerze biorą udział w obchodach rocznic patriotycznych, ale również w innych inicjatywach, np. koordynują miński finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Organizują też kursy pierwszej pomocy. W siedzibie hufca zatrzymują się globtroterzy, a zorganizowane grupy wypożyczają sprzęt turystyczny. W Mińsku obok harcerzy ZHP działają również harcerze ZHR mający siedzibę w mińskiej parafii NNMP.

Cmentarz parafialny

Po wyjściu z budynku hufca osoby zainteresowane nie tylko historią, ale i sztuką mogą nadłożyć drogi i przespacerować się na cmentarz parafialny. Pochodzi on prawdopodobnie z 1. poł. XIX w., niektórzy sugerują, że z k. XVIII w. Tu przy głównej alei zobaczymy szereg zabytkowych nagrobków, dwudziestu przywrócono już dawną świetność. A wszystko za sprawą kwest społecznych TPMM, finansowej pomocy władz miasta oraz sponsorów. Ustawione w mini lapidariach i ozdobione nierzadko oryginalnymi rzeźbami nagrobki tworzą małe galerie rzeźby. Wśród nich nagrobki klasycystyczne– Bartłomieja Lanckorońskiego, Marii Sikorskiej, Stasia Oczesalskiego, Wandy Bissen, Walentego Kwiatkowskiego; secesyjne– Marii Nikiel, Władysława Orzechowskiego czy romantyczny – Maurycego Rudnickiego. Najstarszym zidentyfikowanym grobem jest grób Władysława Ruloffa z 1836 r. Za kwaterami żołnierskimi zachował się skrawek części prawosławnej zabytkowego cmentarza, której ozdobą jest wykonany z czarnego marmuru grób spokrewnionego z carską rodziną Lwa Romanowa. W bocznej alejce od strony zachodniej nagrobek artysty malarza Juliana Ceglińskiego, uprawiającego malarstwo krajobrazowe i rodzajowe, a także grób inż. Aureliusza Chróścielewskiego. Na mińskim cmentarzu pochowany jest ulubiony adiutant marszałka Józefa Piłsudskiego Janusz Łaszczyc Olszamowski. Spacer pozwoli odkryć wiele ciekawostek.

2- Boiska sportowo-rekreacyjne

Po ewentualnym spacerze po mińskiej nekropolii pora wskrzesić sportowego ducha. Zanim dojdziemy do ukrytych wśród parkowej zieleni boisk, warto rzucić okiem na najstarszą w mieście– XVIII-wieczną kolumnową kapliczkę stojącą u zbiegu ulic Budowlanej i Kościelnej oraz przeczytać informację z tablicy poświęconej ks. Józefowi Dziągowi. Dalej w miejscu, gdzie od ul. Kościelnej odchodzi ul. Ogrodowa, umieszczony na kopcu kamieni krzyż przydrożny z 4 kwietnia 1912 r.

W odległości ok. 400 m od stadionu, pośród starego drzewostanu parku miejskiego wkomponowano kompleks boisk. Teren świetnie nadaje się na rekreację. Są boiska do gry w koszykówkę– nawierzchnia akrylowa i siatkówkę plażową oraz pokryte asfaltem boisko wielofunkcyjne. Obok miejsc do gier zespołowych znajduje się niewielki skatepark. Miłośnicy jazdy na deskorolce mają tu do dyspozycji: dwa quartery, dwa riversy, trzy podjazdy, schodki, murek, rampę oraz BOX. Otaczający boiska park jest chętnie wybieranym miejscem do joggingu.

3- Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

Zakończywszy wygibasy w skateparku, ruszamy dalej. Zanim skręcimy w prawo w ul. Warszawską, warto zatrzymać się, by sprawdzić, co dzieje się w dawnym centrum średniowiecznego Menska. Zazwyczaj są to kulturalno-historyczne wydarzenia odbywające się w kościele pw. NNMP lub na usytuowanym naprzeciwko Placu Stary Rynek. Najstarsza mińska świątynia jest nieformalną wizytówką miasta, bywa źródłem inspiracji dla poetów piszących o Mińsku.

Budynek kościoła pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

Zapewne mury czy fundamenty kościoła skrywają paloną cegłę z ufundowanej przez rodzinę Mińskich XVI-w. murowanej fary. Obecna bazylikowa bryła kościoła z transeptem powstała w l. 1908-1911. Został on wtedy przebudowany w stylu neobarokowym według projektu znanego architekta i przedstawiciela polskiego historyzmu, Józefa Piusa Dziekońskiego. Tym, co bardzo zmieniło wygląd świątyni, były zakończone kopułami i umieszczone od frontu wieże. W środku budynku liczne tablice epitafijne oraz zabytki: barokowy krucyfiks z XVII w., misa chrzcielna i żyrandole mosiężne. Szczególną rolę pełni namalowany przez Czesława Moniuszkę i udekorowany koronami poświęconymi przez Jana Pawła II obraz Matki Bożej Hallerowskiej (Matki Bożej Wniebowziętej). W październiku 2000 r. przy mińskim kościele ustanowiono Sanktuarium Matki Bożej Hallerowskiej.
    
Podczas przemieszczania się frontu, latem 1915 r. Niemcy zrzucali pociski z zeppelina na wycofujących się Rosjan. Proboszcz Kazimierz Sobolewski zanotował, że na miasto spadło 7 takich pocisków, jeden uszkodził znajdujące się w mińskiej farze witraże.

Teren kościoła poza funkcjami sakralnymi pełni ważną rolę kulturalną w mieście. Zazwyczaj odprawieniem mszy świętej w pamiętającym początki nadsrebrzańskiego grodu kościele rozpoczynają się obchody rocznic patriotycznych czy związanych z historią miasta. Do tradycji należy organizowanie w kościele koncertów. Poza gospodarzem Chórem Parafii NNMP Cantate Domino czy miejscowym Chórem Kameralnym Mińskiego Towarzystwa Muzycznego występował w kościele m.in. Zespół Pieśni i Tańca Mazowsze. Wystawiane są jasełka, odbywają się koncerty kolęd, piosenek religijnych czy oratoria wielkopostne.

4- Plac Stary Rynek

Wychodząc głównym wyjściem z budynku kościoła, zobaczymy wybrukowany szlachetną kostką oraz pokryty zielenią plac – to Stary Rynek. Obecnie znajdują się na nim: odsłonięty 17 sierpnia
2000 r. w 80. rocznicę Bitwy Warszawskiej– Pomnik Niepodległości, płyta poświęcona Polakom zastrzelonym 15 maja 1944 r. przez hitlerowców oraz obelisk przypominający zamordowanych w Treblince żydowskich mieszkańców miasta.

Rynek

Jest pozostałością układu przestrzennego Mińska z okresu lokacji, kiedy nadano mu kształt prostokąta. Przy rynku miał się znajdować drewniany ratusz miejski. Do l. 50. XX w. co środę odbywały się targi. Przez wieki miejsce było świadkiem ważnych wydarzeń w mieście. Te tragiczne rozegrały się podczas II wojny światowej– 22 sierpnia 1942 r. przed wywózką do Treblinki spędzono tu mieszkańców mińskiego getta, a 15 maja 1944 r. w odwecie za zabicie niemieckiego urzędnika zastrzelono 15 osób i podpalono część budynków. Z dawnej zabudowy pozostał kościół NNMP i kamienica – dawniej apteka Michała Pfadta.

Na otoczonym dawniej drewnianą zabudową placu do czasów powojennych odbywały się targi. Był i jest on miejscem uroczystości zarówno patriotycznych, jak i kulturalnych. Po zakończonej w grudniu 2013 r. modernizacji prowadzonej w ramach inwestycji samorządu miejskiego teren przystosowano do masowych imprez plenerowych. Oprócz ławek i widowni wykonanej w formie granitowych schodów amfiteatralnych z podświetlanymi siedziskami jest scena, miejsca parkingowe, tarasy na ogródki gastronomiczne. Wygospodarowano miejsce na skwer, gdzie można odpocząć, nierzadko uczestnicząc w licznych przedsięwzięciach kulturalnych. A mogą one trwać nawet do białego rana, gdyż zainstalowane oświetlenie typu LED skutecznie rozprasza ciemności. Ze względu na bliskość najstarszej mińskiej parafii i Pomnika Niepodległości regularnie odbywają się tu obchody rocznic patriotycznych 17 sierpnia czy 11 listopada, ale i organizowany przez MZM
– Targ Bożonarodzeniowy Kupieckie Mensko. Stąd 6 stycznia 2015 r. wyruszył I Miński Orszak Trzech Króli.

Miński rynek przez moment był miejscem akcji Pana Wołodyjowskiego Henryka Sienkiewicza. Tutaj Onufry Zagłoba zatrzymał się, jadąc na sejm do Warszawy. Może pozostałby na dłużej, gdyż w pobliskim Kałuszynie gościł prawie trzy tygodnie, ale na rynku zobaczył dworzan księcia Bogusława Radziwiłła, z którym był w konflikcie.

5- Ulica Warszawska

Po historyczno-duchowych wydarzeniach wracamy na właściwą trasę i udajemy się w kierunku zachodnim. Właśnie tę część trasy można pokonać rowerem. Jesteśmy na najdłuższej arterii w mieście. Jej przebieg pokrywa się z historycznym traktem brzeskim, obecnie drogą krajową nr 92, która stanowi fragment trasy międzynarodowej łączącej Zachód ze Wschodem Europy. W czasach zaboru rosyjskiego nazywano ją szosą Warszawsko-Terespolską. Przed II wojną światową odcinek od zakrętu do jednostki wojskowej nazywano ul. Kałuską, gdyż prowadziła ona do Kałuszyna.

Pomnik Szarych Szeregów

Po naszej prawej stronie na skraju mińskiego parku, przed mostem na rzece Srebrnej, w 2002r. ustawiono pomnik pamięci harcerzy Szarych Szeregów. To kamienny obelisk i 18 imiennych harcerskich kamieni stojących na pękniętym kształcie serca. Przy tych kamieniach rzuconych na szaniec systematycznie odbywają się uroczystości patriotyczne, obchody kombatanckie czy rocznice Polskiego Państwa Podziemnego. Zanim pójdziemy dalej, można zmodyfikować trasę i skręcić do parku, by skorzystać z oferty MDK (trasa Na sportowo z kulturą).
    
Wkrótce dochodzimy do Placu Jana Kilińskiego. Od strony ul. Warszawskiej stoi XIX-w. kapliczka z figurą Matki Bożej. W południowo-zachodniej pierzei placu wybudowany w latach 1847-1853 klasycystyczny budynek dawnego Starostwa projektu architekta Henryka Marconiego (obecnie Sanepid), a obok nowoczesna, ale harmonizująca z sąsiednim zabytkowym budynkiem bryła wybudowanej w 2010 r. Miejskiej Biblioteki Publicznej (informacje o MBP – trasa Na sportowo z kulturą). Na Placu Jana Kilińskiego odbywa się wielkanocny projekt targowy Stragan Sendomierski. W okresie od wiosny do jesieni to ukwiecone miejsce z ławeczkami świetnie nadaje się do odpoczynku.

Podczas wojny w Mińsku schroniło się wiele znanych osób. W okolicy Placu Jana Kilińskiego pomieszkiwała popularna aktorka – Mieczysława Ćwiklińska. Mieszkał także aktor Jerzy Duszyński, znany z nakręconych zaraz po wojnie Zakazanych piosenek. W mieście z rodziną schronił się Jerzy Antkowiak, projektant mody, przez wiele lat związany z firmą Moda Polska.

 

Plac Jana Kilińskiego

Dr Marian Benko odkrył, że plac był rynkiem wchłoniętego przez Mińsk renesansowego Sendomierza. Z kolei zdaniem znawcy dziejów Mazowsza, St. Herbsta – założenie przestrzenne rynku było najstarszym tego typu rozwiązaniem urbanistyki renesansowej. Droga stanowiła oparcie rynku, a z jego zamkniętych narożników nie wyprowadzono ulic. Jedna ulica wychodziła z płd. pierzei. W czasach zaborów nosił nazwę Parku Aleksandrowskiego, a podczas II wojny – Warszawskiego. Sendomierski Idąc prawą stroną ulicy Warszawskiej, na budynku nr 163 znajdziemy tablicę pamiątkową umieszczoną w miejscu, gdzie w nieistniejącym już drewnianym domu mieściła się pierwsza w Mińsku księgarnia i wypożyczalnia książek Zuzanny Małaszczyckiej, potem Kornelii Skrodzkiej i Leokadii Lipskiej. Obok – zabytkowa kamienica nr 161 (dawniej nr 107), kiedyś siedziba Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa, potem Milicji Obywatelskiej – miejsce kaźni Polaków upamiętnia tablica z 1999 r.

Stara poczta

Po tej samej stronie ulicy dochodzimy do klasycystycznego budynku z 1. ćw. XIX w., od lat mieści się w nim urząd pocztowy, wcześniej zajazd. Marian Benko opisał go jako empirowy zespół poczty typowy dla poczty konnej. Informuje o tym umieszczona na ścianie tablica. Wcześniej po lewej stronie ulicy, remiza OSP z 1905 r., ale warto wiedzieć, że tradycje pożarnicze w mieście sięgają 1881 r. Mieściła się tutaj drewniana szopa, w której odbywały się ważne dla mińszczan zebrania, spektakle teatralne czy koncerty orkiestry strażackiej. Nieco dalej przed budynkiem obecnej siedziby strażaków kapliczka z figurą patrona – św. Floriana.

Skwer Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego

Na rogu ulic Warszawskiej i Bankowej skwer poświęcony tragicznie zmarłemu w 2010 r. w katastrofie lotniczej prezydentowi Ryszardowi Kaczorowskiemu. O postaci informuje tablica. Odbywają się tu uroczystości upamiętniające patrona skweru – honorowego obywatela miasta i pozostałe 95 ofiar katastrofy smoleńskiej.

Budynek Domu Nauczyciela i Związku Nauczycielstwa Polskiego

Po drugiej stronie ul. Warszawskiej klasycystyczny budynek z 1. poł. XIX w., miejsce dawnej szkoły założonej w czasach Komisji Edukacji Narodowej, obecnie siedziba ZNP. Obok odsłonięty w 2005 r. pomnik Nauczycieli Tajnego Nauczania i tablica pamiątkowa. Środowisko nauczycieli spotykające się w Domu Nauczyciela współtworzy życie kulturalne miasta. Organizowane są wycieczki, turnieje sportowe: Turniej Tenisa Ziemnego Belfer Cup czy Wiosenny Turniej Piłki Siatkowej. W każdą środę odbywają się poświęcone różnej tematyce spotkania nauczycieli emerytów. Sekcja historyczna ZNP wydaje cenne opracowania dotyczące historii mińskiego szkolnictwa. Trwają prace nad kolejną częścią cyklu Ocalić od zapomnienia.

6- Między rondami Józefa Hallera i Michała Sławińskiego

Z ul. Warszawskiej skręcamy w ul. Zygmunta Kazikowskiego. Po 150 m dochodzimy do ronda gen. Józefa Hallera.

Zygmunt Kazikowski (1887-1906)

Mieszkaniec Mińska od ok. 1905 r. Pracował w Magistracie, potem w fabryce Rudzkiego. Był członkiem fabrycznej Straży Ogniowej i Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, należał także do tajnej bojówki PPS. W 1906 r. aresztowany jako uczestnik konspiracyjnego zebrania, został zastrzelony przez Rosjan. Zginął w okolicach ulicy, która nosi jego imię. 17 października 1933 r. Rada Miasta dotychczasową ul. Przejazd przemianowała na ul. Zygmunta Kazikowskiego.

Józef Haller (1873-1960)

Osoba zasłużona w walce o niepodległość RP. W Mińsku Mazowieckim przebywał dwukrotnie podczas walk w sierpniu 1920 r. Jego imieniem zostało nazwane pierwsze w mieście rondo – skrzyżowanie ul. Z. Kazikowskiego i ul. Konstytucji 3 Maja. Z okazji obchodów 80. rocznicy Cudu nad Wisłą władze samorządowe ufundowały okolicznościowy medal, na jednej ze stron
umieszczono popiersie generała J. Hallera. Kościół pw. NNMP nazwano Sanktuarium
Matki Boskiej Hallerowskiej.

Od 1991 r., od kiedy przy rondzie odsłonięto Pomnik Konstytucji 3 Maja, odbywają się tu miejskie majowe uroczystości rocznicowe. Niewiele osób wie, że tam gdzie umieszczono tablicę informacyjno–historyczną poświęconą osobie generała Józefa Hallera na skwerze z fontanną i ławeczkami, w XIX w. było miejsce przeznaczone na cmentarz ewangelicki. Po drugiej zaś stronie, na terenie Zespołu Szkół Ekonomicznych – mieścił się cmentarz żydowski zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej. W 2014 r. ta część ul. Z. Kazikowskiego wzbogaciła się aż o trzy przystanki projektu edukacyjnego Przystanek Historia. Znajdujący się po stronie zachodniej przystanek ma charakter kulturalny, poświęcono go na informacje o festiwalach Piotra Skrzyneckiego i Jana Himilsbacha. Po stronie wschodniej przystanki przybliżające patrona ulicy, jak i historię szkół handlowych oraz ciekawostki związane z mieszkańcami najbliższej okolicy, np. z rodziną Fillebornów.

 

Zespół Szkół Ekonomicznych

Tradycja szkół handlowych w mieście sięga 1920 r. Ich założycielami byli Maria i Antoni Tołkaczewscy. Mieściły się one najpierw przy ul. Karczewskiej, potem w dwóch różnych miejscach przy ul. T. Kościuszki i obecnie przy ul. Z. Kazikowskiego 18. Zespół tworzy technikum ekonomiczne i logistyczne, liceum profilowane ekonomiczno-administracyjne, liceum ogólnokształcące i plastyczne. Wydarzeniem artystycznym są wystawy prac dyplomowych uczniów Liceum Plastycznego, organizowane są też zjazdy absolwentów szkół handlowych. W 2013 r. przy ZSE otworzono boisko Orlik.

Urząd Miasta

Idziemy ul. Konstytucji 3 Maja w stronę zachodnią, po drodze mijamy budynek Urzędu Miasta Mińsk Mazowiecki. Przed wejściem ławki i estetycznie nasadzona zieleń, wśród której stoi obelisk z wizerunkiem patrona miasta – św. Jana Chrzciciela. Budynek jest dostępny dla osób niepełnosprawnych. Przy urzędzie od strony ronda plansza z planem miasta i tablica poświęcona Feliksowi Rawskiemu. To tutaj mieścił się tor dla cyklistów, na którym trenował znany kolarz.

Feliks Rawski (1886-1973)

Mińszczanin, który w 1912 r. został mistrzem Jazdy Cyklowej Królestwa Polskiego. W setną rocznicę wyczynu przy Urzędzie Miasta ustawiono tablicę pamiątkową poświęconą jego osobie. Nawiązując do tradycji, organizowany jest Memoriał Feliksa Rawskiego– Kolarskie Kryterium Uliczne – do 2014 r. odbyło się 6 wyścigów. Na skrzyżowaniu z ul. T. Kościuszki mieści się rondo im. Michała Sławińskiego, które podobnie jak i rondo gen. J. Hallera znacznie usprawnia przejazd w tej części miasta. W pobliżu znajdują się Miejska Szkoła Artystyczna i Starostwo Powiatowe. Budynek starostwa powstał jeszcze przed II wojną światową, wielokrotnie był on przebudowywany, w latach 2005-2006 dodano mu kondygnację.

W kwadracie ulic, gdzie mieści się MSA, kiedyś było targo wisko miejskie, przeniesiono je potem na ul. Józefa Chełmońskiego.

Michał Sławiński (1890-1940) Architekt, rzeczoznawca mińskiego Wydziału Powiatowego i Magistratu. Projektował, m.in siedzibę Starostwa Powiatowego i pałac Łubieńskiej. Zginął w Katyniu.

Dom Partii

W dawnej siedzibie Komitetu Miejskiego PZPR mieści się bank PKO BP. Budynek starsi mieszkańcy miasta nazywają domem partii. Wybudowano go w latach 50. XX w. Projekt nie odbiegał od innych socrealistycznych obiektów, w identycznym budynku mieściła się siedziba władz partii w Sztumie.

Miejska Szkoła Artystyczna

MSA powstała w Mińsku w 1976 r. jako filia MSA z Siedlec, od 1983 r. szkoła jest placówką samodzielną. 1 września 2014 r. na patrona szkoły wybrano jej założyciela– Konstantego Ryszarda Domagałę (1923- 2012). W 2012 r. rozpoczęto dobudowywanie nowego skrzydła edukacyjnego z salami oraz rozbudowę sali koncertowej. Sala koncertowa ze sceną będzie miała 314,5 m 2 (scena 110 m 2 ). Dobudowywaną część połączy z budynkiem patio, które będzie mogło pełnić rolę przestrzeni wystawowej lub kameralno-koncertowej.

Przystanek Historia

Skręcając na rondzie M. Sławińskiego w lewo, minęlibyśmy pierwszy z odsłoniętych przystanków projektu edukacyjnego Przystanek Historia. Umieszczono na nim informacje o ulicy, ciekawych miejscach w jej pobliżu – cerkwi, torze kolarskim, budynku Starostwa czy osobach – M. Sławińskim i M. Benko. Gdybyśmy przeszli przez ul. Warszawską aż do ul. 11 Listopada, na Przystanku Historia moglibyśmy poznać informacje o wydarzeniach i ludziach przed 1918, w 1918 i po 1918 r.

Kierując się na zachód, dochodzimy do ul. Tartacznej. Idąc dalej w prawo, doszlibyśmy do cmentarza żołnierzy radzieckich przy ul. Warszawskiej (z końca lat 40. XX w.). Na drzewie sąsiadującym z cmentarzem – drewniana skrzynkowa kapliczka upamiętniająca żołnierza poległego w 1939 r. Skręcamy w lewo w ul. Tartaczną, a potem w prawo w ul. Stefana Kardynała Wyszyńskiego i kierujemy się do MOSiR-u. Ukończywszy trasę, można zostać dłużej w Aquaparku lub na siłowni plenerowej.

7- MOSiR → Aquapark z lodowiskiem, boiska wielofunkcyjne → siłownia plenerowa

(trasa Z hrabiną i ułanem)

Kontakt

[obiekt mapy]

Urząd Miasta Mińsk Mazowiecki

ul. Konstytucji 3 Maja 1
05-300 Mińsk Mazowiecki

tel. 25 759 53 00, 11; fax: 25 758 40 25
www.minsk-maz.pl
sekretariat@umminskmaz.pl

Stopka strony

Strona powstała w ramach projektu "Poprawa atrakcyjności turystycznej Mińska Mazowieckiego poprzez tworzenie kompleksowej oferty turystyczno-rekreacyjnej"
współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Regionalego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego 2007-2013

Ułatwienia dostępu        Przeczytaj oświadczenie o dostępności
Rozmiar czcionki
Wersja o wysokim poziomie kontrastu
Przełącz się na widok strony o wysokim kontraście.
Powrót do domyślnej wersji strony zawsze po wybraniu linku "Graficzna wersja strony" znajdującego się w górnej części witryny.