Ścieżka nawigacyjna

Ikony społecznościowe

Treść strony

Galeria

Miasto z historią

fot. z arch. UM Mińsk Mazowiecki i TPMM

Mińsk Mazowiecki to jedno z najstarszych miast wschodniego Mazowsza. Pierwotna nazwa Mensko (lub Mieńsko, lub Mińsko) prawdopodobnie pochodzi od rzeki Mieni. W 2021 r. miasto będzie świętowało 600. urodziny.

Rycerskie początki

Opowieść o Mińsku Mazowieckim należałoby zacząć od XIV w., od obrazu rozwijającej się osady targowej na ziemi czerskiej leżącej wśród pól uprawnych i lasów z ich bogactwami. Nic dziwnego, że atuty te postanowił wykorzystać rycerz Jan z Gościeńczyc (lub Gościańczyc) – stolnik czerski, który został właścicielem miasta pr y watnego. 29 maja 1421 r. książę Janusz I Starszy władający Mazowszem nadał osadzie prawa miejskie połączone z prawem do targów. Była to jedna z pierwszych lokacji prywatnych. Niemal 50 lat później potwierdzono i rozszerzono przywilej lokacyjny, co miało znaczenie w dalszym rozwoju miasta. Założyciele miasta – Mińscy władali nim przez blisko dwa wieki, po nich dobra mińskie przeszły na własność szlacheckich lub magnackich rodów, m.in. Wolskich, Leśnowolskich, Hlebowiczów, Warszyckich, Opalińskich, Borzęckich, Jezierskich, Dernałowiczów.
    
Prawdopodobnie w 1422 r. w Mińsku erygowano parafię i wybudowano drewniany kościół. Stanął on przy północnej pierzei rozległego rynku wytyczonego w okresie lokacji. Miasto leżące na wschodnim brzegu rzeki Srebrnej w XV i XVI w. rozwijało się pomyślnie. Działo się tak dzięki korzystnemu położeniu, słabej sieci miast, targom, istnieniu parafii, a może także wysokiemu poziomowi słynnej na Mazowszu szkoły parafialnej.

Złote czasy

Z XVI-wiecznego opisu topografii Mazowsza Jędrzeja Święcickiego wynika, że Mińsk był najludniejszym miastem w okolicy, wielkością ustępował tylko Przasnyszowi. W mieście kwitło rzemiosło i handel, wytwarzano znaczne ilości piwa, gorzałki, handlowano zbożem. W końcu XVI w. w posiadającym 39 łanów Mińsku znajdowały się 683 domostwa i 3 młyny. Był też przynależny do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny szpital miejski św. Ducha, który w 1557 r. założyła dziedziczka z Pniewnika, Anna Mińska. Karierę na dworze króla Zygmunta III Wazy zrobił inny przedstawiciel rodu Mińskich – Stanisław, podkanclerzy koronny i dyplomata. Ten dobrostan mieszczan i właścicieli Mińska zakłócił nieco kasztelan sendomierski, Mikołaj Wolski. Założył po sąsiedzku, po drugiej stronie rzeki swoje prywatne miasto skupione wokół rynku i odchodzącego od niego traktu karczewskiego. Pomimo handlowych przywilejów – prawa do targów i jarmarków – renesansowy Sendomierz został wchłonięty przez intensywniej rozrastającego się sąsiada. Pozostałości w układzie architektonicznym po średniowiecznym Mensku i renesansowym Sendomierzu można oglądać do dziś.

Upadek miasta

Wkrótce nastąpiło zahamowanie rozwoju i powolny upadek Mińska. Jego regres był efektem zniszczeń wojennych, które przyniósł przede wszystkim potop szwedzki. Konkurencja i bliskość Warszawy, liczne pożary i epidemie dopełniły dzieła. W Mińsku systematycznie malała liczba ludności, czemu towarzyszyło zanikanie wytwórczości i handlu. W 1660 r. miasto liczyło 225 domostw, a 40% mieszkańców żyło z rolnictwa. W tym czasie znajdowało się tu 11 karczm, 13 browarów, 14 spichrzów i 9 gorzelni, a wypiekiem chleba trudniło się 27 piekarzy. W 1676 r. w mieście miało mieszkać 257 osób. W końcu XVIII w. Mińsk z ok. 75 domami znalazł się na skraju upadku i niewiele różnił się od okolicznych wiosek, czyli po prostunabrał agrarnego charakteru. Sytuacja stała się powodem konfliktu pomiędzy nielicznymi mieszkańcami a właścicielami miasta, m.in. Piotrem Borzęckim, który chciał odebrać prawa miejskie. Mediatorem został sam król Stanisław August Poniatowski. Spór toczył się jeszcze, gdy dobra mińskie po III rozbiorze znalazły się w zaborze austriackim. W 1807 r. miasto i okoliczne folwarki zakupiła na licytacji rodzina przedostatnich właścicieli – Jezierskich.

Zabory i kolej żelazna

W 1816 r. Mińsk został siedzibą obwodu stanisławowskiego, a w 1842 r. powiatu stanisławowskiego, zaś od 31 grudnia 1866 r. nowoutworzonego powiatu. Tym samym miejscowość urosła do rangi miasta powiatowego. Te zmiany administracyjne wprowadzał zaborca rosyjski, gdyż miasto leżało w podporządkowanym mu Królestwie Polskim. Zaborca zmienił też nazwę miasta – od 1868 r. do 1916 r. nazywano je Nowomińskiem.
    
Po wybudowaniu traktu brzeskiego oraz warszawsko-terespolskiej „kolei żelaznej” nastąpił wzrost gospodarczy miasta. Postępowała jego urbanizacja, rozrastało się ono w kierunku południowym, potem zachodnim. Systematycznie rosła liczba mieszkańców. W 1810 r. miasto liczyło 529 mieszkańców, w 1827 r. – 570, a w 1885 r. już prawie 3 tys. W 2 poł. XIX w. do ważniejszych obiektów miejskich należały: kościół, pałac, budynek poczty, rzeźnia, szopa na wagę, biura powiatu, sąd, apteka, szkoła elementarna, magistrat. Poza licznymi rzemieślniczo-kupieckimi firmami rodzinnymi w mieście pracowało 6 fabryk, wśród nich założona w 1898 r. filia Towarzystwa Machin i Odlewów Konstanty Rudzki i Spółka. Fabryka konstruowała mosty, turbiny i pociski, przede wszystkim na rynek rosyjski. W 1874 r. hr. Seweryn Doria – Dernałowicz został ostatnim właścicielem Mińska, liczące 3510 morgów dobra nabył od Jezierskich.

Chasydzi i powstania narodowe

Przez cały XIX w. w mieście chętniej i liczniej osiedlała się ludność żydowska. Z tego powodu Mińsk stał się ośrodkiem chasydzkim i był nim do I wojny światowej. Mistyczny ruch skupił się wokół dworu cadyka Jakuba Perłowa. Ślady na substancji miejskiej zostawili nie tylko Żydzi, ale i Rosjanie – urzędnicy z rodzinami, wojsko, prawosławni duchowni.
    
Wiek XIX poza zmianami administracyjnymi, komunikacyjnymi, demograficznymi i gospodarczymi przyniósł zniszczenia wojenne związane z kampanią napoleońską czy powstaniami narodowymi. W czasie powstania listopadowego walczono o Mińsk trzykrotnie: 1 i 26 kwietnia oraz 14 lipca 1831 r. Podczas powstania styczniowego potyczki toczyły się w nocy 15/16 kwietnia i 17/18 maja 1863 r. Do kolejnych wystąpień przeciwko zaborcy – strajków szkolnych i protestów dojdzie w czasie rewolucji 1905-1907.

Cud nad Wisłą

Przełom XIX i XX w. okazał się korzystny dla miasta, znacznie wzrosła liczba ludności, zwiększał się jego obszar. Na początku XX w. wybudowano w Mińsku dwie świątynie – prawosławną i mariawicką oraz szpital powiatowy. W 1903 r. miasto liczyło niecałe 5 tys. mieszkańców, a w 1917 r. – ponad 12 tysięcy. Podczas I wojny światowej, w sierpniu 1915 r. Rosjan zastąpili okupanci niemieccy. Rok później wprowadzili oni nazwę Mińsk Mazowiecki. Dnia 11 listopada 1918 r. oddziały peowiaków, strażaków i ochotników rozbroiły Niemców – wreszcie powitano długo oczekiwaną niepodległość. W sierpniu 1920 r., gdy trzeba było jej bronić, Mińsk i okolice stały się miejscem walk końcowego etapu Bitwy Warszawskiej, wydarzenia, które nazwano Cudem nad Wisłą – wygraną z bolszewicką Rosją. Z tego też powodu w mieście gościli, m.in. Marszałek Józef Piłsudski i generał Józef Haller. Za zwycięstwo Polaków w mińskiej farze dziękował nuncjusz papieski, późniejszy papież Pius XI – Achille Ratti.

Ułani w mieście

Okres międzywojenny okazał się korzystny dla miasta, prowadzono liczne inwestycje, budowano drogi, uruchomiono elektrownię, otwarto: 7-klasową szkołę powszechną, liceum, starostwo powiatowe, ośrodek zdrowia. Rozwijała się kultura, funkcjonowały dwa kina, wydawano lokalne periodyki, działały liczne organizacje i stowarzyszenia. Mińsk pozostał lokalnym ośrodkiem handlu i rzemiosła, gdyż wśród zakładów przemysłowych przeważały firmy zatrudniające 1-20 pracowników. Pełnił też istotną funkcję wojskową. Do 1921 r. był garnizonem, potem zadania garnizonu przejął stacjonujący pułk kawalerii. Od 1921 r. do 1939 r. był nim 7. Pułk Ułanów Lubelskich im. Kazimierza Sosnkowskiego. Marcowym świętem pułkowym, pobytem Kasztanki  marszałka  Piłsudskiego czy ulicznymi capstrzykami stacjonujący w dawnych carskich koszarach pułk pozytywnie wpisał się w dzieje miasta. W międzywojennym kalendarium Mińska pojawiły się też niechlubne wydarzenia, jakimi były zamieszki antyżydowskie. Zajścia rozpoczęte 1 czerwca 1936 r. po zabójstwie b. wachmistrza 7. PUL Jana Bujaka, negatywnie „rozsławiły” miasto. A trzeba pamiętać, że ludność żydowska miała swój udział w życiu miasta, gdyż jej odsetek oscylował od ok. 28% do 45%.

Wojna i Wielka Wsypa

Początek II wojny światowej nie przyniósł większych zniszczeń materialnych liczącemu 15 tysięcy mieszkańców miastu, które Niemcy zajęli 12 września 1939 r. Dotarli za to do niego ranni i zabici podczas toczącej się nieopodal pod Kałuszynem bitwy Grupy Operacyjnej Kawalerii WładysławaAndersa. Z czasem dotkliwe okazały się straty ludności, dokonano eksterminacji
Żydów, nie tylko z Mińska, ale i z okolicznych miejscowości, a nawet z Pabianic czy Kalisza. Apogeum zagłady przypadło na 21 sierpnia 1942 r., a jej końcowe akcenty na 10 stycznia i 5 czerwca 1942 r. Podczas wojny na terenie miasta działały zakonspirowane struktury najpierw Związku Walki Zbrojnej, a potem Armii Krajowej obwodu „Mewa”, „Jamnik”, „Kamień”. Żołnierzom AK udało się dokonać  spektakularnych akcji na budynek Arbeitsamtu – 9 czerwca 1943 r. czy zamachu na hitlerowca Juliusa Szmidta – 22 lipca 1943 r. Niestety wielu konspiratorów zginęło podczas tzw. Wielkiej Wsypy – 17 lutego 1944 r., kiedy dokonano aresztowań osób zaangażowanych w działalność podziemną. II wojna światowa w Mińsku zakończyła się 30 lipca 1944 r., wówczas to oddziały AK w ramach akcji „Burza” weszły do miasta i próbowały objąć legalną władzę. Tuż przed opuszczeniem miasta Niemcy wysadzili miński budynek dworca kolejowego. Okupację niemiecką zastąpiła radziecka. Jedną z pierwszych ofiar komunistycznego porządku został pierwszy burmistrz, Hipolit Nowina-Konopka.

Po wojnie

Po wojnie systematycznie rosła liczba mieszkańców Mińska, od 10 tys. w 1945 r. do niemal 40 tys. w 2014 r. Intensywny przyrost nastąpił w latach 60., z 18 tys. w 1960 r. do 23,5 tys.  dziewięć lat później.  Wraz ze wzrostem liczby ludności powiększał się obszar miasta, rozwijałosię budownictwo indywidualne i spółdzielcze. Do 1975 r. Mińsk pozostał siedzibą władz powiatowych, po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego włączono go do woj.  siedleckiego. W czasach PRL-u intensywnie rozwijało się szkolnictwo średnie, zwłaszcza zawodowe. W 1979 r. oddano do użytku zespół dworcowy PKP i PKS, a w 1994 r. uruchomiono  przystanek kolejowy Mińsk Mazowiecki - Anielina. W 1984 r. erygowano parafię pw. św. Antoniego z Padwy oraz rozszerzono granice miasta o Kędzierak, Anielinę, część Stojadeł, Karoliny i Królewca.

Po 1989 r.

Po 1989 r. powstało szereg nowych firm usługowych i produkcyjnych, centra handlowe, placówki oświatowe, rozwinęła się  infrastruktura sportowa. W III RP Mińsk utrzymał rangę  ośrodka administracyjnego. W 1990 r. po przywróceniu samorządu terytorialnego jego burmistrzem został Zbigniew Grzesiak, pozostał on na stanowisku do 2010 r., kiedy na nowego włodarza powołano Marcina Jakubowskiego. Po reformie administracyjnejw 1999 r. Mińsk ponownie został siedzibą powiatu mińskiego, ale już w woj. mazowieckim. Intensywna rozbudowa rozpoczęta w latach 90. wpłynęła na wygląd miasta, zaczęła znikać drewniana zabudowa, powstały nowe osiedla. W mieście erygowano kolejne parafie: wojskową św. Michała Archanioła oraz św. Jana Chrzciciela. Zmieniły się formacje wojskowe stacjonujące w mińskim garnizonie, były to kolejno: WSW, Żandarmeria Wojskowa, Brygada Obrony  Terytorialnej i znowu Żandarmeria Wojskowa. Miasto pozostało ośrodkiem oświatowym. Obok placówek publicznych działają niepubliczne. W ciągu ostatnich lat miasto intensywnie się  zmienia. Powstają nowe ulice, chodniki, kładziona jest nawierzchnia na drogach gruntowych, modernizuje się infrastrukturę wodno-kanalizacyjną. Wybudowano lub wyremontowano wiele budynków użyteczności publicznej oraz obiektów sportowych. Dziś Mińsk Mazowiecki to nowoczesne, przyjazne mieszkańcom i gościom miasto z bogatą ofertą z bogatą ofertą kulturalno-sportową.

Kontakt

[obiekt mapy Google]

Urząd Miasta Mińsk Mazowiecki

ul. Konstytucji 3 Maja 1
05-300 Mińsk Mazowiecki

tel. 25 759 53 00, 11; fax: 25 758 40 25
www.minsk-maz.pl
sekretariat@umminskmaz.pl

Stopka strony

Strona powstała w ramach projektu "Poprawa atrakcyjności turystycznej Mińska Mazowieckiego poprzez tworzenie kompleksowej oferty turystyczno-rekreacyjnej"
współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Regionalego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego 2007-2013

Ułatwienia dostępu        Przeczytaj oświadczenie o dostępności
zamknij
Rozmiar czcionki
Wersja o wysokim poziomie kontrastu
Przełącz się na widok strony o wysokim kontraście.
Powrót do domyślnej wersji strony zawsze po wybraniu linku "Graficzna wersja strony" znajdującego się w górnej części witryny.